Апатты табиғат құбылыстары және олармен күресу шаралары » Қазақша білім сайты
Жарнама

» » Апатты табиғат құбылыстары және олармен күресу шаралары


Апатты табиғат құбылыстары және олармен күресу шаралары

Қарқаралы ауданы

Саробалы ауылы

Ныгыманов Нуржан Амангелдиевич

География пәні мұғалімі

Сыныбы: 8

Сабақтың тақырыбы:«Апатты табиғат құбылыстары және олармен

күресу шаралары»
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: Табиғи апаттар және апаттардың түрлері мен қоршаған ортаға тигізетін зияны туралы түсінік беру.

Тәрбиелік:Оқушыларды табиғатты қорғауға, аялауға өздерінің ондағы тіршілік иелеріне қамқорлық жасауға тәрбиелеу.

Дамытушылық:Оқушылардың бойында білім, көзқарас, сенім жүйесін қалыптастырып , сол арқылы олардың қоршаған ортаға деген жауапкершілік қарым-қатынасын жан жақты дамыту.

Сабақтың түрі: жаңа сабақ

Сабақтың әдісі: СТО стратегиялары

Пән аралық байланыс: биология, әдебиет, экология

Сабақтың көрнекілігі: атлас, кескін карта, оқушының жұмыс дәптері

Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі. Сыныпта оқушылардың қатысуын қадағалау;

Сынып оқушыларын топқа бөліп отырғызу.

Оқу құралдарын алып, сабаққа назар аудару;

ІІ. Өткен сабаққа шолу

Ойланайық!

   Бұл ойында интерактивті тақтада әр тақырыпқа қатысты сұрақ берілген . Тақырып таңдау арқылы астында жасырылған сұраққа жауап беру керек.

Экологиялық апаттар:Тұран ойпатында орналасқан экологиялық аймаққа айналған теңіз.(Арал теңізі)

Адам – қоғам перзенті: Қазақ халқының салтында үйленген баласын бөлек шығарарда бүкіл туған- туыстарын жинайды, қонақ етеді. Олар жас отауға тілек тілеп, әрқайсысы көмек көрсетеді. Керек жағдайда туыстары, жолдастары жаңа отбасына қажетті жағдай жасауға құлшына кіріседі. Бүкіл ағайындарының жиналып келіп, жас отбасына үй салуға көмектесу дәстүрі қалай аталады? (Асар)

Табиғат:Іле өзеніндегі Қапшағай су қоймасы құрылысы және көл жағасындағы мыс балқыту комбинаты осы көлдің тартылуына және ластануына алып келді. Бұл қай көл ? (Балқаш көлі)

Жер- ғарыш денесі:Полюстерден бірдей қашықтықта жүргізілген сызық, латынша « теңейткіш» деген сөз. Бұл сызық қалай аталады? (Экватор).

Геогафиялық нысан: Осы жазыққа көптеген ақындар өз шығармаларын арнаған, ертеде мал жайылымы ретінде қолданылған. Құрманғазы өз күйін осы жазықтың атымен атаған. Жазықтың атын жаз.(Сарыарқа)

Ой сергіту ойыны

 1.География нені зерттейді (жерді)

2.Күннен санағанда жер нешінші планета? (3)

3.Қазақстан қай материкте? (Еуразия)

4.Еліміздің жер көлемі қанша? (7 млн.км)

5.Қазақстан қандай климаттық белдеуде орналасқан? (қоңыржай)

6.Жоңғар қақпасы арқылы соғатын желдер? (ебі, сайқан)

7.Қазақстанның ең суық жері? (Атбасар Ақмола облысында)

8.Қазақстанның ең ұзын өзені? (Ертіс)

9.Тұран тақтасындағы теңіз (Арал)

10. Шипалы бар минералды суы бар? (Сарыағаш)

11. Шардара су бөгені қай өзенде орналасқан? (Сырдария)

12. Республиканың ең төмен жері? (Қарақия)

13. Дүниежүзілік ең ірі көл? (Каспий)

14. Атом электр станциясы қай қалада? (Ақтау)

15. Портты қала? (Ақтау, Форт Шевченко)

16. Сырдария өзені қандай шөлмен ағып өтеді? (Сырдария)

17. Батыс Қазақстан облысындағы мұнай-газ кен орны? (Қарашығанақ)

18. Жоңғар қақпасы қандай екі көлдің ортасында (Алакөл, Ебінұр)

 

Ой қозғау

«Жеті жұт» дегеніміз не?

«Жеті жұт қағидалары» туралы қағидалар:

1.Құрғақшылық(қуаңшылық)

2.Жұт(мал қырылу)

3.Өрт

4.Оба(ауру)

5.Соғыс

6.Топан су

7.Зілзала(жер сілкінісі)

Жаңа сабақ

 Табиғатта болып жататын экологиялық апаттардың ішінде төтенше жағдайларды білу өте маңызды. Өйткені бұл апаттар кенеттен пайда болады да жергілікті экожүйелер, елді мекендер аяқ астынан сұрапыл апатқа ұшырайды. Мұны біз төтенше жағдайларға жатқызамыз. Төтенше жағдайлар шығу тегіне қарай табиғи және техногенді деп бөлінеді.

Табиғи төтенше жағдайлар – табиғи құбылыстар. Оларға жер сілкінісі (зілзала), цунами, жанартау атқылау, су тасқыны, дауыл т.б. жатады.

 Жер сілкіну – жер қойнауындағы энергетикалық күштердің кенеттен жер бетіне шығуы. Ол өзімен бірге сейсмикалық күшті толқындар, сілкіністер ала келеді. Жер сілкіну кезіндегі ауыр соққылар эпицентрдегі ғимараттарға, тұрғындарға үлкен апат әкеледі. Үйлер қирап, жер жарылып, адамдар опат болады. ХХ ғасырда едәуір апатты жер сілкіну Ашғабатта (1948 ж), Арменияда (1988 ж), Сахалинде ( 1995 ж), Туркияда (2000 ж), т.б. жерлерде болды. Кейбір жер сілкіністері адамның іс әрекетінен де болады, мысалы, атом бомбасын сынау, т.б.

 Цунамилер – теңіздер мен мұхиттардың айдынында судың гравитациялық күштерінен пайда болатын толқындар. Бұл құбылыстар көбіне су астындағы жер сілкіну жанартаулар атқылау кезінде болса, ал техногенді жағдайда су астында ядролық қаруды сынаған кезде болады. Цунамилер кезінде теңіз кемелері мұнай таситын танкерлер апатқа ұшырап, мұнай өнімдері төгіліп, бүкіл балықтар мен құстарды улап, жаппай қырып жояды.

Атмосфера алабында да төтенше жағдайлар болып тұрады.оларға дауылдар, құйындар мен күшті желдер, т.б. жатады.

Жанартаулар атқылау. Жер қабаттарында магмалық жыныстардың жер бетіне қарай жылжуы, өзімен бірге газ бен су буларын сыртқа шығарады. Табиғат құбылысы жолындағы биоценозды, шарушылықтарды қиратып, ауаға зиянды газдарды шығарады.жанартаулар атқылау кезінде өрт, топырақ көшкіндері, су тасқындары болуы мүмкін.

Су тасу апаты. Су тасу – теңіз, көл және өзен жағалауларында болатын табиғат құбылысы. Су тасудан мұхиттар мен теңіз жағалауларындағы елді мекендер жиі зардап шегеді. Біздің республикамызда су тасу жағдайлары Іле, Жайық , Сырдария, Нұра, Тобыл, т.б. өзендер бойында көктемде жиі байқалады. Оның себебі, көктемде қар сулары қосылып, жағаны су басып кетеді. Су басқан жерлер бұзылып, ластанып, жарамсыз жерлерге айналады. Ал фаунасы мен флорасы лай су астында қалып, тіршілік мекендері бұзылып, жаппай қырылып қалуы мүмкін.

Оқушылар әрекеті

Талдау

-туындау себебі

-Зардаптары

-Пайда болу орны

-Алдын алу шаралары

 Қызылағаш оқиғасы- 2010 жылында 11 наурыздан 12 наурызға қараған түні Қызылағаш су қоймасындағы бөгеттің бұзылуынан Қызылағаш ауылы шайылып, шамамен 150 адам ізім-қайым жоғалған қайғылы оқиға. Бірақ ресми мәлімет 37 адамның ғана қаза болғанын растайды. Қызылағашта шамамен 3,5 мыңға жуық адам тұратын еді. Олардың басым көпшілігі, тіпті 80 пайызға жуығы – сырт елдерден келген қандас бауырлар. Дәулетке құнықпай, бейнеті көп ауылда қанағат пен тәубені ту етіп өмір сүріп жатқан бейқам ауылдың тірлігі бір мезгілде шәт-шәлекей болды. Биіктігі бес метрден асатын суық су бар баспананы бұзып-жарып, астан-кестеңін шығарды. Мал да, адам да дариямен ағып кетті. Ет жақынынан айырылмаған ауыл тұрғыны қалмады. Халықтың дені туысқандарының денесін, ең болмағанда, облыстық мәйітханадан көрсек екен деп көкірегі қарс айырылып жүр.

Топан суадамдардан бастап, көліктер, үйлер мен сарайларға дейін ағызып әкеткен. Төтенше жағдайлар жөніндегі министрліктің хабарлауынша кентте 146 үй толығымен шайылып кеткен, 251 үй қираған, 42 үйді жөндеуді талап етеді. Адамдарды іздестіру жұмыстары жалғасуда. Күн сайын топан су басқан аймақты тікұшақ шарлайды. Қазір төтенше жағдайлар қызметі тұрғындарды қауіпсіз аймаққа көшіруде. Түкіұшақпен байланыссыз қалған ауылдардың тұрғындары орталық лагерге жеткізілуде. Мұнда оларға жан-жақты көмектер көрсетілуде. Арнасынан асқан Қызылағаш су қоймасынан суы 18 минуттың ішінде өз жолындағының барлығын шайып кеткен. Алматы-Өскемен жолындағы көпір бұзылды. Пойыздар қозғалысы тоқтатылды. Құтқарушылар құтқару жұмыстарын таңертең, су ағыны азая басаған шақта бастады. Оқиға орнына құтқарушылар мен бірге әскерилер келді. Қызылағашта бұзылмаған 122 үй қалды.

Дауылдар ауа қысымының әсерінен пайда болып, жер бетіне күшті желдер тудырады. Ал борандар қарлы, шаңды, жауын-шашынды болып ауыл шаруашылығына ( бау-бақшаға, егістікке), ғимараттарға, табиғи биоценоздарға көп шығын келтіреді. Дауылдар мен борандар қазақстанның оңтүстік , оңтүстік – шығыс, орталық аймақтарында жиі болып тұрады.
Құйындар – ауа ағысының үйіріліп, күшті соғуы. Құйындар соққан кезде жолындағы заттарды ұшырып, қиратып, бір жерден екінші жерге апарып тастайды. Тарихта аспаннан балық, бақа жауған деген деректер бар. Ол-құйынның әрекеті.

Өрттер. Жер шарында қуаңшылық жылдары Африка, Аустралия, Орта Азия, т.б. жерлерде жиі болып тұратын өрт – өте қауіпті табиғат апаты. Ол көбінесе адамның әрекетінен болады. Табиғи өрттердің көзі – найзағай.

Орманда болатын өрттер өте қауіпті. Соңғы жылдары Қазақстан аумағында таулы ормандарда өрт жиі болуда оның себебі, демалушылардың жауапсыздығы. Сондықтан әрбір азамат, туристер тобы орман – тоғайларда демалғанда «Өрт қауіпсіздігі» ережесін бұлжытпай орындауға міндетті. Арнай өрт қоюшылар біздің елімізде және басқа елдерде де қатаң жауапқа тартылады.
Ғарышта Жердегі апаттарды болжайтын жүйе пайда болады

Ғарыштық сынақ барысында оның көмегімен Жер атмосферасының жоғарғы қабатындағы плазмалы-толқынды құбылыстар зерттеледі. «Мұндай зерттеулер жер сілкіністері мен басқа да болуы мүмкін табиғи апаттарды алдын ала болжау жөнінен адамзатқа үлкен пайдасын тигізеді»

 IV. Жаңа сабақты бекіту:

 Сәйкестік тест

Су тасқыны

Жер сілкінісі

Жанартау атқылау

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 1.Көктемде

2.Таулы аудан

3.Арнасынан асуы

4.Ауаға зиянды газ шығу

5.Өрт туындау

6.Жолдағы заттарды ағызып әкету

7.Теңіз, өзен, көл жағалаураында болады

8.Сейсмикалық аймақ

9.Зілзала

 Жаңа сабақты қорыту

Адам мен табиғаттың, табиғат пен қоғамның арасындағы қарым-қатынас өмір сүрудегі аса қажетті алғы шарт және географиялық орта болып саналады. «Табиғат біртұтас әлем, одан тысқары ештене болуы мүмкін емес», деген екен оқу тәрбие мәселесіне көңіл бөлген жазушы, философ, психолог – ғалым Жүсіпбек Аймауытов. Табиғат мейірімі, табиғат көркемдігі адам баласында мейірімге бөлек, ар тазалығын сақтауға бейімдеп отырады.

Табиғатта сезім бар, құлақ та бар,

Ренжітсең, күрсініп, жылып та алар.

Аяласаң, жаныңа шуақ тамар,

Қажығанда бойыңа қуат болар- дейді ақын жүрек.

Адам – табиғат перзенті. Тіршілікте төрт құдірет – Күн-ана, Жер-ана, ауа мен су болса, олардың біреуінсіз тіршілік тоқтайды. «Жері байдың – елі бай», «Туған жер – алтын бесік», «Жеміс – жерде, жеңіс – ерде», «Ауа – өмір тынысың», «Судың да сұрауы бар» деген мақалдар осы төрт құдіретті қадірлеуден тараған. «Табиғаттың бізге жұмбақ сырлары көп танданар» деп ақын Мұхтар Шаханов айтқандай, тісімен құс тістеген, ақындар мен шешендер бүкіл қазына-байлықтың қымбаттысы-табиғат күйін ғибрат сөздеріне, толғау-термелеріне арқау еткен.

 Табиғат туралы мақал- мәтелдер.

Мақал-мәтелдер (халық даналығы)

1.Жердің көркі тал болар,елдің көркі мал болар.

2.Көлдің көркі құрақ,таудың көркі бұлақ.

3.Көліне қарай қазы, жеріне қарай сазы.

4.Сулы жер – нулы жер,бұлақты жер-тұрақты жер.

5.Гүлсіз жапырақ тұл,көксіз топырақ тұл.

6.Сулы жер құрақсыз болмас,таулы жер бұлақсыз болмас.

7.Қыстағы қар – жерге ырыс,жердегі ылғал- елге ырыс

8.Ағын суда арамдық жоқ.

9.Жері байдың –елі бай

10.Көл жағалаған аштан өлмес.

11.Көлдің құты кетсе, құтаны үш күн бұрын кетер.

12.Жеріне қарай жыланы,тауына қарай құланы.

13.Көл бұрқанса жар құлайды.

14.Тау кезеңсіз болмас,өлке өзенсіз болмас.

15.Тамшыдан тама берсе дария болар.

 Жұмбақтар

«Полиглот»

Жарқ етсе сабау қамшы,

Нөсерлетіп жауар тамшы. (Найзағай, .............................................

 Қанатсыз құс маңып барады,

Көзінен жас тамып барады. (Бұлт, )

 Жүйрік өзі тұлпардан

Ұшқыр өзі сұңқардан.

Күні – түні жүйіткиді,

Кең далада бір тарлан. (Жел, )

 V. Оқушыларды бағалау. 

Оқушының аты – жөні

Логика

Мәтінмен жұмыс

Ой толғаныс

Сәйкестік тест

Мақал - мәтел

Полиглот

Қорытынды баға

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 VI. Үйге тапсырма: §52

 Кескін картаға Еліміздегі қауіпті құбылыстар жиі орын алатын аумақтарды түсіру

Автор: admin | 16-03-2016, 10:15
Қарау саны: 2737
    
Жарнама

Пікірлер -
2


Қолданушы offline gonriarign - 3 сәуір 2016 05:08
Симпатичное сообщение

---

оформить кредит с плохой кредитной историей а также подробнее
--------------------
оформить хоум кредит онлайн с моментальным решением и там

Қолданушы offline licanPl - 12 сәуір 2016 10:58
Это мне не совсем подходит. Кто еще, что может подсказать?

---

Салонов красоты Амстердам тут
--------------------
Сеть салонов красоты здесь

Пікір жазу
Сіздің есіміңіз: *
Эл.почта: *
Жартылай семіз Қисайған мәтін Сызылған мәтін Сызылған мәтін | Сол жаққа қою Ортаға қою Оң жаққа қою | Смайлик қою Сілтеме қоюҚорғалған сілтеме қою Выбор цвета | Жасырын мәтін Үзінді қою Таңдалған мәтінді транслитерден кирилицаға ауыстыру Вставка спойлера
Қауіпсіздік коды: Қауіпсіздік кодын көрсету үшін осы суретті қосыңыз
Жаңарту, егер код көріңбесе
Кодты енгіңіз: :